مارهای دریایی

تا کنون بیش از 60 گونه مار دریایی حقیقی (اعضای زیرخانواده Hydrophiinae که از این پس به اختصار مار دریایی گفته می شوند) شناسایی شده که همگی در سواحل گرمسیری و نیمه گرمسیری منطقه هند-آرام پراکنده شده اند. مارهای دریایی بیش از هر خزنده معاصر دیگری برای زندگی در محیط های دریایی سازش یافته اند، به طوری که برخلاف کرایت های دریایی، لاک پشت های دریایی، ایگوانای دریایی و کروکودیل آب شور که حداقل برای تخمگذاری به محیط های خشکی وابسته اند، مارهای دریایی هیچگاه محیط دریا را ترک نمی کنند و تولید مثل آنها نیز به صورت زنده زایی در همان زیستگاه های دریایی شان صورت می پذیرد. 



دو مار دریایی حلقوی (Hydrophis cyanocinctus) در هم تنیده شده در جنگل های مانگرو جاسک شرقی، واقع در دریای عمان. هنوز چیزهای زیادی در خصوص رفتار این خزندگان دریایی منحصر به فرد نمی دانیم، با این حال صید و صیادی و به دام افتادن در تورهای ماهیگیری حیات آنها را در سرتاسر محدوده پراکنششان تهدید می نماید.


مارهای دریایی همانند تمامی مارها شکارچی هستند و لذا نقش مهمی را در زنجیره غذایی اکوسیستم های ساحلی ایفا می نمایند. همچنین سم این خزندگان دریایی، اگرچه به شدت خطرناک و کشنده است، اما به علت برخورداری از اجزاء پروتئینی متعدد می تواند از نظر پزشکی در ساخت داروهای جدید بسیار مفید باشد. با این وجود مارهای دریایی در محدوده پراکنش خود با خطرات متعددی مواجه هستند. در خلیج تایلند، ماهیگیران محلی سالانه حدود 250.000 مار دریایی را صید کرده و برای فروش به بازار جنوب شرقی آسیا عرضه می نمایند (Nguyen و همکاران، 2014). به دام افتادن اتفاقی در تورهای صیادی نیز خطر دیگری است که مارهای دریایی را تهدید می نماید. همچنین تحقیقات اخیر نشان داده اند که مارهای دریایی بر خلاف سایر مهره داران دریایی نیاز به نوشیدن آب شیرین دارند. آنها این عمل را با نوشیدن آب باران از سطح آب دریا قبل از حل شدن نمک در آن انجام می دهند. لذا طولانی شدن فصول خشکسالی به علت تغییرات اقلیمی خطر دیگری است که جمعیت مارهای دریایی با آن مواجه هستند. 



یک مار دریایی منقاری (Hydrophis schistosus) که در تورهای صید انتظاری صیادان در جنگل های مانگرو جاسک شرقی به دام افتاده و در حین تفکیک صید به عنوان صید ضمنی بی ارزش به ساحل انداخته شده است. به دام افتادن در تورهای صیادی خطری جدی برای مارهای دریایی است. اغلب مردم فکر می کنند به خاطر داشتن بدنی لوله مانند، این خزندگان دریایی از داخل سوراخ های تور رد می شوند. اما این تصور اشتباهی است،  زیرا مارهای دریایی به خاطر بدن بلندی که دارند اغلب پس از برخورد به تور داخل آن پیچیده شده و چون نمی توانند برای تنفس به سطح آب بیایند خفه می شوند. همچنین حتی در مواردی که مارهای به دام افتاده هنوز زنده هستند، به خاطر اینکه صیادان آنها را به زور از لا به لای تور بیرون می کشند و به دریا می اندازند به شدت مجروح شده و در نهایت می میرند. آموزش صیادان در خصوص اهمیت این جانوران در اکوسیستم های دریایی می تواند باعث شود حداقل تعدادی از آنها که پس از بیرون کشیدن تورهای ماهیگیری از آب هنوز زنده هستند با کمترین آسیب ممکن به زیستگاه خود بازگردند.


خلیج فارس به عنوان غربی ترین محدوده پراکنش مارهای دریایی شناخته می شود، البته به جز برای مار دریایی شکم زرد (Hydrophis platurus)، که از شرق اقیانوس آرام تا جنوب آفریقا پراکنده شده و از این رو به داشتن وسیعترین دامنه پراکنش در بین تمام خزندگان معاصر مشهور است، و البته شهرت آن بیشتر به این خاطر است که به عنوان تنها خزنده پلانکتونی شناخته می شود!!! آب های خلیج فارس و دریای عمان زیستگاه حداقل 10 گونه از مارهای دریایی هستند (بیشتر مطالعه کنید). به دام افتادن در تورهای صیادی و آلودگی های محیطی مهمترین خطراتی هستند که جمعیت این خزندگان بی نظیر را در خلیج فارس تهدید می نمایند. همچنین به نظر می رسد گرمایش جهانی و دوره های خشکسالی طولانی نیز خطر دیگری برای این خزندگان در خلیج فارس باشد. 

موسسه حفاظت از محیط زیست قشم چه کاری برای حفاظت از مارهای دریایی خلیج فارس انجام داده است؟

  1. (1388 تا 1391)  پیش از تشکیل انجمن حفاظت از محیط زیست قشم به عنوان یک تشکل حفاظتی، بنیانگذار آن، محسن رضائی عطاقلی پور، مطالعاتی را بر روی اکولوژِی، اکوتوکسیکولوژی و وضعیت حفاظتی مارهای دریایی حلقوی (Hydrophis cyanocinctus) ساکن ذخیرگاه زیستکره حرا، که بزرگترین پوشش مانگرو خلیج فارس با وسعت 100.000 هکتار است، انجام داد. 
  2. در سال 1392 و همزمان با تاسیس انجمن حفاظت از محیط زیست قشم، محسن به عنوان نماینده گروه متخصصان مارهای دریایی اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN Sea Snake Specialist Group) در کشور ایران منصوب شده و از آن زمان مسئول رصد نمودن جمعیت های این خزندگان دریایی در آب های ساحلی جنوبی کشور است.
  3. بین سالهای 1392 تا 1395 تحت حمایت برنامه کمک های کوچک تسهیلات محیط زیست جهانی، وابسته به برنامه عمران سازمان ملل متحد (UNDP/GEF/SGP)، تیم انجمن حفاظت از محیط زیست قشم مطالعه جامعی را در طول سواحل جنوبی ایران انجام داد تا خلاء های علمی موجود در خصوص تنوع، پراکنش و وضعیت حفاظتی این خزندگان دریایی در منطقه را پر کند (بیشتر بخوانید)
  4. در سال 1397 در ادامه همکاری با UNDP/GEF/SGP و همچنین با حمایت آژانس همکاری های بین المللی ژاپن (JICA)، برنامه ای آموزشی برای صیادان و قایق داران روستاهای حاشیه ذخیرگاه زیستکره حرا جهت ارتقاء سطح آگاهی در خصوص اهمیت حفاظت از مارهای دریایی انجام شد (بیشتر بخوانید)
  5. در سال 1398 نیز موسسه حفاظت از محیط زیست قشم واحد درسی "آشنایی با خزندگان" را برای فراگیران راهنمای طبیعت گردی در موسسه آموزش گردشگری مشق آفرینش برگزار نمود (بیشتر بخوانید)