چرا خلیج فارس؟

سلام به همه شما عزیزان،

از شما صمیمانه متشکریم که برای آشنایی با موسسه حفاظت از محیط زیست قشم از وب سایت ما دیدن کردید. بسیار امیدواریم این آشنایی شروع یک همکاری سازنده و پایدار در راستای حفاظت از تنوع زیستی منحصر به فرد خلیج همیشه فارس باشد! ما در این موسسه غیردولتی و غیر انتفاعی یک هدف شفاف و مشخص را سرلوحه کار خود قرار داده ایم، و آن اینکه "از طریق آموزش و ارتقاء سطح آگاهی جامعه، و توسعه راه کارهای دانش­ محور هر اندازه که می توانیم در مسیر حفاظت از تنوع زیستی خلیج فارس گام برداریم". قطعا به تنهایی در این مسیر موفق نخواهیم شد. در این راه، مردم، به ویژه جوامع محلی، مهمترین مخاطبین و ارزشمندترین حامیان ما خواهند بود، زیرا باور داریم حفاظت از تنوع زیستی بدون مشارکت کسانی که در قلب مهمترین زیستگاه های این سیاره زندگی می­کنند و مستقیما از منابع طبیعی نهفته در آنها بهره می برند توهمی بیش نیست. به دنبال آن بسیار به مشارکت جامعه دانشگاهی، سازمان های دولتی، و نهادهای غیردولتی ملی و بین المللی حامی محیط زیست امیدواریم تا ما را در راه این هدف یاری نمایند.

ما در موسسه حفاظت از محیط زیست قشم، برای آنکه اهمیت رسالتی که در پیش گرفته ایم را به تصویر بکشیم، تاریخ حضور خلیج فارس بر این سیاره را مرور می نماییم! این مرور تاریخی همواره حقیقتی واضح و البته تلخی را به تصویر می کشد، و آن اینکه ما انسان ها در طول تاریخ هر قدر توانسته ایم از ثروت های این دریای جوان بهره برده ایم بدون آنکه از طبیعت منحصر به فردی که مهمترین گنجینه نهفته در دل این پهنه آبی است محافظت نماییم. تصور کنید، مردمان ماقبل تاریخی که بیش از 10.000 سال قبل در اواخر پلیوستوسن خلیج فارس را کاوش نمودند به جای یک دریای کم عمق، با دشتی پهناور رو به رو شدند که رودهایی همانند دجله، فرات و کارون از بستر آن عبور می کرده و به اقیانوس هند می ریختند. ثروتی که آن انسان های ماقبل تاریخ یافتند احتمالا منابع آب شیرینی بوده که آن دشت حاصلخیر را در دوران خشکسالی پس از آخرین عصر یخبندان به یکی از محدود پناهگاه های قابل زندگی در جنوب غرب آسیا تبدیل می نموده است (منبع). هرچند ساکنین آن دشت پهناور با شروع سیل و سرازیر شدن آب اقیانوس هند به آن در حدود 8000 سال قبل مجبور به ترک بستر آن شدند، اما منابع طبیعی آن دریای تازه متولد شده ثروت دیگری بود که آن جوامع باستانی را مجاب کرد تا در آن منطقه بمانند و تمدن خود را در حاشیه آن پهنه آبی تشکیل دهند (منبع). یکی از گرانبهاترینِ آن گنجینه هایی طبیعی مروارید خلیج فارس بود، آنچه در حماسه گیلگمش، یکی از قدیمی ترین متون ادبی کشف شده تاریخ، از آن به عنوان "گُل جاودانگی" و در برخی متون باستانی دیگر  از آن به عنوان گران قیمت ترین گوهر در جامعه رومیان باستان یاد شده است (منبع). و سرانجام منابع عظیم نفت و گاز ثروت دیگری بود که در اوخر هزاره دوم از دل خلیج فارس بیرون کشیده شد، آنچه در کنار سایر منابع نفت و گاز جهان، بشر را به سمت ایجاد تمدنی مصرف گرا و وابسته به انرژی ارزان قیمت هدایت کرد، و به وی کمک کرد تا به طور فزاینده ای سیاره ای که بر روی آن زندگی می کند را بوسیله تغییرات اقلیمی به ورطه نابودی بکشاند. 

بدون شک، تاثیری که ما انسان ها بر روی خلیج فارس گذاشتیم، به ویژه در دهه های اخیر، آن را به یکی از آسیب پذیرترین دریاهای دنیا تبدیل نموده است. در نیم قرن گذشته، خلیج فارس سه جنگ عظیم شامل  هشت سال حمله عراق به ایران در طول دفاع مقدس، جنگ عراق-کویت و جنگ آمریکا-عراق را از سر گذرانده که فجایعی همانند بزرگترین نَشت نفت خام جهان به مقدار 8 تا 10 میلیون بشکه و حادثه نفتی نوروز را به بار آورده اند. این مصائب در کنار تبدیل شدن خلیج فارس به بزرگترین ترمینال نفتی جهان که 90% نفت مصرفی بشر را تامین می نماید، و همچنین برداشت بی رویه از منابع شیلاتی و ساخت و سازهای گسترده، همه و همه طبیعت منحصر به فرد خلیج فارس را به آستانه تحمل خود رسانده اند (منبع)

با این همه، ما در موسسه حفاظت از محیط زیست قشم بر این باوریم که گنج واقعی نهفته در خلیج فارس نه به دست جوامع ماقبل تاریخ، نه صیادان مروارید، و نه کاشفان نفت، بلکه توسط زیست شناسان دریایی کشف شد، و آن چیزی نیست به جز تنوع زیستی سرسخت این پهنه آبی! محیط نیمه بسته، عمق کم و قرار گرفتن در منطقه ­ای گرم و خشک، خلیج فارس را به گرمترین دریای جهان تبدیل نموده، به طوری که دمای سطحی بخش­ های میانی آن در تابستان می تواند به بیش از 34 درجه سلسیوس هم برسد (منبع). این محیط سخت و خشن زیستگاه مناسبی برای آبزیان نیست و لذا همانطور که انتظار می رود خلیج فارس تنوع زیستی فقیرتری نسبت به سایر نقاط اقیانوس هند دارد (منبع). اما همین معدود گونه هایی که توانسته اند طی این چند هزار سال در این پهنه آبی دوام آورند به نحوی تکامل یافته­ اند که بتوانند خود را با دماهای بالای مختص به این اکوسیستم دریایی منحصر به فرد سازگار نمایند. این بدان معناست که خلیج فارس همانند یک آزمایشگاه طبیعی می تواند به ما کمک کند تا بفهمیم گرمایش جهانی چگونه بر تنوع زیستی اقیانوس ها که معیشت حدود سه میلیارد نفر از ساکنین این سیاره به طور مستقیم به آن وابسته است (منبع) تاثیر خواهد گذاشت. پس اگر شناخت تنوع زیستی خلیج فارس کمک کند تا با مدیریت صحیح منابع طبیعی اقیانوس ها بتوانیم مستقیما بر وضع معیشتی یک سوم از جمعیت کره زمین تاثیر مثبتی بگذاریم، آن وقت چه گنجی ارزشمندتر از آن می تواند در این دریای جوان وجود داشته باشد؟

اگرچه چهره طبیعی خلیج فارس اکنون بیش از هر زمان دیگری در معرض آسیب قرار دارد، اما هنوز برای حفظ طبیعت منحصر به فرد این دریای نیلگون دیر نشده است. یک تصمیم جدی و همکاری موثر بین مردم، نهادهای دولتی و غیر دولتی و دانشمندان ملی و بین المللی خواهد توانست آینده روشنی را برای خلیج همیشه فارسمان رقم بزند. ما هم امیدواریم بتوانیم در این مسیر نقش موثری ایفا نماییم، با پشت کار و استمرار، کار گروهی، مشاوره کارشناسان آگاه، استفاده از نیروی کار جوان و متخصص، پایبندی به قوانین و شفافیت در عملکردمان، و مهمتر از همه، با همراهی مردمی که خلیج فارس متعلق به تک تک آنهاست. یک طبیعت سالم برای خلیج فارس، این دقیقا همان ثروتی است که ما در موسسه حفاظت از محیط زیست قشم به دنبال آن هستیم. امید آنکه با یاری شما سرانجام بتوانیم به آن دست یابیم.

با آرزوی بهترین ها

محسن رضائی عطاقلی پور

مدیرعامل و بنیانگذار موسسه حفاظت از محیط زیست قشم

جزیره قشم، بهار 1398